#Metoo? Naakt in de kunst

3 november 2018 - 17 februari 2019

De shockerende mannelijke blik waar #MeToo op wijst, vind je met regelmaat terug in de kunst. Dat wordt steeds vaker als een probleem gezien. Een ontblote borst op een schilderij in de centrale hal van de Rechtbank Overijssel in Almelo werd zo aanstootgevend bevonden, dat het werd verwijderd. Het hing er al vijfentwintig jaar – schijnbaar zonder protest. Worden we eindelijk wakker of is de samenleving aan het vertrutten? Wat heeft dit te betekenen voor kunst in musea? Kan een kunstwerk getuigen van seksuele intimidatie? De tentoonstelling #MeToo reflecteert op hedendaagse ontwikkelingen aan de hand van 14 schilderijen en 3 sculpturen uit de No Hero Foundation met een gemene deler: het menselijk naakt.

Toon Kelder, Liggend naakt.

Een eigen mening vormen

Ik ben absoluut vóór het tonen van kunst met naakt in musea en de publieke ruimte – zelfs wanneer dit negatieve reacties oproept - maar ik vind het wel noodzakelijk dat wij met elkaar de dialoog aan gaan. Met deze tentoonstelling willen wij mensen aan het denken zetten over zaken die wij ogenschijnlijk als ‘normaal’ zijn gaan beschouwen, zoals het tonen van naakt in de openbare ruimte. Niet met de wens om een nieuwe beeldenstorm te ontketenen, maar om bewust te zijn van de keuzes die wij maken. Zodat we – wanneer er opnieuw een pleidooi voor het verwijderen van een schilderij losbarst – goede afwegingen kunnen maken of we dat wenselijk vinden, nog voordat we tot actie overgaan.” - Gemma Boon, directeur. 

Het museum doet dat aan de hand van drie thema’s: Kunst en Beschouwer, Kunst en Publieke ruimte en #MeToo: seksuele intimidatie in de kunstwereld.

Kunstenaars

Paul Chabas

Paul Chabas (Nantes, 1862 – Parijs, 1937) was een Frans kunstschilder en portrettist. Een van de belangrijkste thema’s in zijn werk was echter het afbeelden van jonge, naakte meisjes in een natuurlijke omgeving (er gaan geruchten dat zelfs meisjes van elf naakt voor hem hebben geposeerd). De meeste van zijn werken bezitten een erotische ondertoon. Hij studeerde aan de Academie in Parijs en was een leerling van Bouguereau.

Toon Kelder

Toon Kelder (1894-1973) veranderde tijdens zijn loopbaan een aantal keer drastisch van stijl. Het vrouwelijk naakt bleef echter een terugkerend thema in zijn werken die in verschillende media zijn uitgevoerd (sculptuur, teken- en schilderkunst). 

Bas Meerman

Bas Meerman (1970) is een Nederlands schilder in wiens oeuvre het naakt en erotische taferelen de hoofdrol spelen. In zijn levensgrote werken laat hij zich leiden door het schilderij zelf: hij werkt nooit naar een model. Hij gelooft zo beter bij de werkelijkheid van het schilderij te kunnen komen. 

Kunst en Beschouwer

Naakt op straat lopen is verboden, maar over het algemeen vinden wij het normaal om naakt te aanschouwen in de kunst. De grote meerderheid van de afgebeelde naakte figuren, is vrouw. Musea hangen vol met sensuele Eva’s, schaars geklede godinnen en erotische nimfen. In de geschiedenis van de schilderkunst maakte men graag gebruik van historische verhalen - zoals Bijbelverhalen en Griekse mythologie - om naakte vrouwen te kunnen schilderen in wulpse poses. Jarenlang is de Westerse wereld gedomineerd door mannen. Hun invloed op hoe wij vrouwen zien en hoe wij vrouwen afbeelden, is voelbaar in alles wat we doen en denken.  Dit wordt ook wel de ‘male gaze’ genoemd. De male gaze (Engels voor 'mannelijke blik') is de manier waarop de beeldende kunsten de wereld – en de vrouwen daarin – voorstellen en weergeven vanuit een mannelijk oogpunt. Neem het werk Liggend Naakt van Toon Kelder (1894-1973), waar een jonge vrouw met gesloten ogen door ons bekeken wordt, terwijl zij op haar rug ligt, de armen boven het hoofd, de ogen gesloten. Of het schilderij Mowgly d'après Boucher (2000) van Bas Meerman – te zien op de tentoonstelling #MeToo? – waarop een jong meisje in een uitgesproken seksuele pose haar gezicht in het kussen duwt, haar blote billen opgeheven, wachtend op wat komen gaat. Hebben deze modellen er om gevraagd om door duizenden ogen bekeken te worden in musea? Waren zij zich wel bewust van hun lot? Of zijn het geen mensen meer, nu ze in verf zijn uitgedrukt? Het museum wil bezoekers uitnodigen om hun eigen ‘male gaze’ te onderzoeken.

Ways of seeing

A woman is always accompanied, except when quite alone, and perhaps even then, by her own image of herself. While she is walking across a room or weeping at the death of her father, she cannot avoid envisioning herself walking or weeping. From earliest childhood she is taught and persuaded to survey herself continually. She has to survey everything she is and everything she does, because how she appears to others – and particularly how she appears to men – is of crucial importance for what is normally thought of as the success of her life.” - John Berger, 1972.

In deze aflevering van het programma 'Ways of Seeing' van John Berger uit 1972 wordt het vrouwelijk naakt besproken. Hij kijkt hierbij naar de traditie van het weergeven van het vrouwelijk naakt in de Westeuropese traditie: hij onderzoekt of deze schilderijen de echte vrouw vieren of alleen de vrouw zoals de man haar wil zien.

In 'Ways of Seeing' van John Berger uit 1972 wordt het vrouwelijk naakt besproken  

Kunst in musea en de openbare ruimte

De Metropolitan Museum of Art in New York weigerde vorig jaar een schilderij van kunstenaar Balthus (1908-2001) te verwijderen uit het museum, zelfs nadat 10.000 mensen binnen een week een petitie hadden ondertekend met dat doel. Het tachtig jaar oude kunstwerk zou - volgens de protestgroep - pedofilie stimuleren. Is dit een typisch voorbeeld van Amerikaanse, conservatieve preutsheid, of het begin van een grotere, wereldwijde beweging waarbij het publiek eist dat het tonen van kunst aan banden worden gelegd? De keuze van de rechtbank in Almelo om het werk van kunstenaar Joep Gierveld – dat al sinds 1992 in de Almelose rechtbank hangt- te verwijderen, is reden om aan te nemen dat kunst in de openbare ruimte ook in Nederland ter discussie staat. Een klacht van een vrouw uit Hengelo was voor rechtbankpresident Bart van Meegen aanleiding om het schilderij ter verplaatsen naar een besloten deel van het gebouw. Vera Bergkamp - D66-politica – vond het afgelopen 25 september genoeg reden om kamervragen te stellen over de vraag waarom het schilderij is verwijderd en of de actie een aantasting is van de essentie van kunst. Museum No Hero reflecteert op de recente berichten over naakt, kunst en publieke opinie aan de hand van 17 objecten uit de eigen collectie.

#Metoo: seksuele intimidatie in de kunstwereld

Kan een kunstwerk getuigen van seksuele intimidatie? En zo ja, waarom vinden we het over het algemeen geen probleem om dit soort werken in musea tentoon te stellen? De werkrelatie tussen model en kunstenaar (M/V) is vaker dan ons lief is onderhevig aan machtsmisbruik. Seksueel misbruik – ook van minderjarige modellen – is een veelvoorkomend fenomeen wanneer je de biografieën van kunstenaars erop naslaat – in elk geval volgens onze hedendaagse definities. Mag kunst in de openbare ruimte getoond worden, wanneer er een vermoeden is dat het onderwerp van het schilderij slachtoffer is van machtsmisbruik? Hoe kunnen we zeker zijn dat er misbruik heeft plaatsgevonden en aan wie is het om die afweging te maken? De tentoonstelling ‘#MeToo? - naakt in de kunst’ wil mensen aanzetten om na te denken over de mens achter de kunst.

 

De collectie

Op de tentoonstelling wordt 300 jaar naakt in de kunst getoond. Van Chinese hedendaagse kunst, tot 19e-eeuwse Franse salonkunst. 

Mowgly - Bas Meerman
Liggend naakt - Toon Kelder

Internationaal Perspectief

De tentoonstelling #MeToo toont 14 schilderijen en 3 sculpturen uit de collectie van No Hero Foundation uit drie landen: China, Frankrijk en Nederland, uit een tijdsperiode van 250 jaar. Niet met het doel om een volledig overzicht te geven van naakt in de kunst, maar om perspectief te bieden op verschillende contexten waarbinnen de werken werden gemaakt en gezien wereldwijd. Er zijn o.a. werken van de Franse salonschilder Paul Chabas, de Chinese hedendaagse kunstenaar Luo Fahui en de Nederlandse kunstenaar Bas Meerman. Bij de tentoonstelling is een audiotour in drie talen, Engels, Duits en Nederlands. De tentoonstelling is te zien van 3 november 2018 t/m 17 februari 2019.

 

Over #MeToo

Me Too (of #MeToo) is een hashtag op Twitter en andere sociale media die in oktober 2017 viraal ging. Wie #MeToo plaatst geeft daarmee aan met seksuele intimidatie of aanranding te maken hebben gehad. De hashtag kreeg populariteit nadat Hollywood-producent Harvey Weinstein van seksuele intimidatie was beticht door verschillende vrouwen. Nu, een jaar later, wordt de term ook gebruikt om andere zaken die met seksuele intimidatie en/of machtsmisbruik te maken hebben, te labelen. Zo werd de term gebruikt door Léon Hanssen in een artikel in Trouw van 3 februari 2018, waarin Hanssen de museumwereld oproept om de discussie aan te gaan over naakt in de kunst. 

Léon Hanssen geeft op 3 november 2018 (de dag van de opening) een lezing over zijn artikel in Trouw en het #MeToo debat over de kunstwereld. De lezing begint om 15:00 in het Clubhuis.