Women of Japan

24 februari 2019

Van blokdrukprenten tot kookkunst: Japan is al eeuwenlang een grote bron van inspiratie voor ons. Maar dit land kent ook een schaduwzijde. Hier kiezen duizenden vrouwen ervoor om op levensgrote Lolita poppen te lijken en in de Japanse porno-industrie gaat jaarlijks 20 miljard dollar om. Vrouwen worden vaak gezien als tweederangsburgers, niet gelijkwaardig aan mannen. Waarom is dat? En is dat eigenlijk een probleem? De tentoonstelling ‘Women of Japan’ daagt bezoekers uit om na te denken over begrippen als gelijkwaardigheid en emancipatie door onze eigen westerse maatschappij af te zetten tegen de Japanse. Zo’n vijftig objecten, variërend van kimono’s uit de collectie van het Rijksmuseum Amsterdam tot het tweeluik Three Fates van Miwa Yanagi (2008) van Sammlung Philara, vertellen over het leven van vrouwen in Japan gedurende de laatste drie eeuwen.

 

Campagnebeeld 'Women of Japan', foto: Annabel Jeuring. 

 

Persoonlijke verhalen

Voor de tentoonstelling zijn vier Japanse vrouwen geïnterviewd, die elk hun eigen kijk hebben op de vijf thema’s van de tentoonstelling: carrière, moederschap, seksualiteit, spiritualiteit en schoonheid. De persoonlijke verhalen worden op een speelse manier verweven met de historische context van de objecten. Samen geven zij een boeiend kijkje in het leven van de Japanse vrouw, toen en nu.

 

Rie: “Voor een Japanse vrouw is de familie het allerbelangrijkste in het leven. Steeds meer vrouwen werken, maar toch is dat gegeven niet veranderd. Ik werk fulltime, maar ben ook degene die de boodschappen doet, doordeweeks kookt en schoonmaakt.” - Uit het interview met de zussen Kumi (39) en Rie (37)

 

Ed van der Elsken, Tokyo, meisje in de subway, 1984, ontwikkelingsgelatinedruk. Collectie Stedelijk Museum Amsterdam.

 

Carrière

Vrouwen spelen een belangrijke rol in de geschiedenis van Japan. Van de 6de tot de 8ste eeuw werd Japan bestuurd door een opeenvolgende lijn van vrouwelijke keizers. Uit de bronnen blijkt dat vrouwen tot in de 12de eeuw in het bezit konden zijn van zowel een eigen inkomen als een eigen bedrijf. Alhoewel vandaag de dag meer dan de helft van de vrouwen een studie aan een hogeschool of universiteit heeft voltooid, is het aantal vrouwen in topposities in het bedrijfsleven een van de laagste van alle ontwikkelde landen. Vrouwen kiezen voor parttime ‘pink-collar jobs’, banen met weinig sociale status en een laag loon. Dat doen zij, omdat het als ondoenlijk wordt beschouwd om een carrière te combineren met runnen van het huishouden. Aan de hand van vier foto’s uit de serie ‘De ontdekking van Japan’ door Ed van der Elksen en vier foto’s van de serie ‘Tokyo compressed’ van Michael Wolf gaan we dieper in op het thema vrouw en carrière, toen en nu.

Kumi aarzelt even en vervolgt dan: “Van kinds af aan wist ik dat ik niet zoals mijn moeder wilde worden, met al haar aandacht voor de familie. Begrijp me niet verkeerd: ik ben heel gelukkig dat ik zo’n perfecte moeder had, maar ik wist dat ik zelf later een baan wilde en liever midden in de samenleving zou staan.” - Uit het interview met de zussen Kumi (39) en Rie (37).

 

 

Kunstenaars

Ed van der Elsken

Ed van der Elsken (Amsterdam, 925- Edam, 1990) was een Nederlands fotograaf en cineast. Zijn fotografie wordt gerekend tot de sociale fotografie: hij heeft foto's gemaakt van mensen in allerlei culturen en omstandigheden. In de jaren '60 en '80 heeft hij reizen gemaakt naar Japan, een aantal van deze foto's zijn te zien in de tentoonstelling 'Women of Japan'.

Michael Wolf

Michael Wolf (München, 1953) is een Duitse fotograaf. Eerst werkte hij als journalistiek fotograaf voor bladen als Der Stern, sinds 2001 is hij begonnen met eht maken van artistieke foto's. Hij maakt vooral foto's waarin het leven in de grote stad centraal staat. Op de tentoonstelling 'Women of Japan' zijn vier foto's uit de serie Tokyo Compressed te zien. 

Miwa Yanagi

Miwa Yanagi (1967) is een Japanse fotografe. Haar foto's staan vooral in het teken van vrouwen, gendernormen en het doorbreken van conventies. Op de tentoonstelling 'Women of Japan' is een tweeluik uit haar Fairytale-serie te zien. 

Ellen Korth

Japan is een terugkerend thema in het werk en het leven van Ellen Korth. Haar inspiratiebron voor deze installatie is het Hoofdkussenboek van Sei Shonagon, een Japanse hofdame aan het keizerlijk hof in de tiende eeuw. In haar dagboek beschrijft de Japanse op fijnzinnige wijze hofrituelen, gedichten, lijstjes van dingen die ze mooi of juist niet mooi vindt en andere dingen die haar aandacht trekken. Korth doet in haar project hetzelfde: ook zij houdt al jaren een dagboek bij met wat haar opvalt en wat zij ziet. De dagboekfragmenten zijn verwerkt tot foto's, gedrukt op Japans awagamipapier. 

Moederschap

Het leven van een moeder in Japan lijkt vooral in het teken te staan van opoffering. Om vier uur ’s nachts opstaan om de bentoboxen van je kinderen en je man voor te bereiden en samen met de kinderen slapen, terwijl je man tot in de late uurtjes met zijn collega’s aan de borrelen is: het is meer regel dan uitzondering in Japan. Er zijn dan ook veel vrouwen die kiezen voor het leven als single. Toch is er ook een mooie kant aan het moederschap. Hoe het zit met verbinding, opvoeding en hoe het is om moeder zijn te zijn in het Japan van toe en nu? Dat laten we zien aan de hand van een serie prachtige prenten uit de collectie van o.a. Rijksmuseum Twenthe.

Rie: “ Als vrouwen net zoveel gaan werken als mannen, moet er iets veranderen. Want dit houdt niemand vol." Uit het interview met de zussen Kumi (39) en Rie (37).

Utagawa Kuniyoshi, Een jonge vrouw met kind, 1844, houtdruk. Collectie Rijksmuseum Twenthe. 

Seksualiteit

“De werkdag zit erop. Je bent uitgenodigd om met je baas en collega's te gaan drinken. Je bent uitgeput, maar je besluit om toch mee te gaan, want het is immers een kans om even te ontstressen en jouw collega's op een andere manier te ervaren. Gezamenlijk lopen jullie door de drukke straten van de stad, in de richting van een bar die er van buiten niet indrukwekkend uitziet, maar vanbinnen een luxe uitstraling heeft. Aan de muur hangen foto's van mooie vrouwen. Nadat jouw groep uitbundig is verwelkomd, worden jullie naar een tafel verwezen. Kort daarna krijg je gezelschap van een aantal aantrekkelijke jonge vrouwen, die buiten drankjes ook luchtige complimentjes schenken. Welkom in de wereld van Japanse hostess clubs.” – uit: Waan van de waterhandel, Asa Splinter – Publicatie ‘Women of Japan’

 

Seks en Japan: het spreekt nogal tot de verbeelding. Van seksueel getinte manga’s tot de hostess clubs in de straten van Tokyo: de meeste Nederlanders hebben er wel een mening over. Aan de hand van acht Shungaprenten uit de collectie van de No Hero Foundation laten we zien dat seks als een geïntegreerd onderdeel van het leven van de gewone burger werd gezien. In andere woorden: het hoorde er gewoon bij. Dat betekende overigens niet dat er niet om gegrinnikt mocht worden, door mannen én vrouwen.  

 

Spiritualiteit

De natuur die ons omringt is voor Japanners kami, wat zoveel betekent als “God is in alle dingen om ons heen vertegenwoordigd”. Dit godsbeeld is geheel anders dan de westerse tweedeling in goed en slecht, belichaamd in God aan de ene kant en de duivel aan de andere kant. In deze context werd de parel vroeger shira tama (witte kraal) genoemd. Tama betekent ‘onzichtbare ziel’. Er wordt geloofd dat deze tama in verschillende dingen bestaat, waaronder een parel. Aan de hand van sieraden met Akoyaparels uit Japan en een installatie van foto’s en gedichten uit de dagboekseries van de Nederlandse kunstenaar Ellen Korth gaan we in op vrouwen en spiritualiteit in Japan.

Foto: Ellen Korth

Schoonheid

Vaak worden de begrippen geisha en ‘courtisane’ door elkaar gehaald, terwijl deze niet hetzelfde zijn. In de Japanse prent- en schilderkunst kun je heel goed het verschil zien tussen een geisha en een courtisane. Courtisanes waren prostituees. Geisha zijn beter te vergelijken met onze hedendaagse Hollywoordsterren. Hun haardracht, kledingkeuzes en voorkomen werden door gewone vrouwen als voorbeelden genomen. Geisha, die bekend staan als ingetogen, hoffelijke, perfect opgemaakte vrouwen, werden al vanaf kinds af aan getraind tot perfecte gastvrouwen. De invloed van de bewondering voor geisha is nog altijd goed terug te zien in het straatbeeld. Aan de hand van prenten, kimono’s en foto’s van het Japanse straatbeeld zien we wat de schoonheidsidealen waren, toen en nu, en wat voor effect deze idealen hebben op het leven van de vrouw.

Vrouwen haori met rode en witte kraanvogels, 1920-1940, zijde, collectie Rijksmuseum Amsterdam

De collectie

Naast objecten uit de No Hero Foundation zijn op de tentoonstelling 'Women of Japan' ook objecten uit verschillende andere musea en privécollecties uit binnen- en buitenland te zien.

Collectie Nihon No Hanga
Collectie Nihon No Haga
Collectie Rijksmuseum Twenthe
Collectie Rijksmuseum Twenthe
Steen Rasmussen

Publicatie 'Women of Japan'

Bij de tentoonstelling verschijnt de publicatie ‘Women of Japan’, met interviews met vier Japanse vrouwen, achtergrondinformatie bij de objecten uit de tentoonstelling en prachtige foto’s. Dit 64 pagina’s tellende magazine wordt vormgegeven door de Japanse Kumi Hiroi en bevat bijdragen van onder andere Kris Schiermeier, directeur van het Japanmuseum SieboldHuis in Leiden, en Maureen de Vries, curator van Japanse prentenkabinet Nihon No Hanga in Amsterdam. De publicatie is te koop in het museum voor €5,-.

 

Audiotour

De gratis audiotour bevat quotes uit de interviews met de Japanse vrouwen en achtergrondinformatie bij de objecten, waarbij de verzamelaar Geert Steinmeijer soms iets vertelt over de Japanse objecten uit de No Hero Foundation. Museum No Hero zet mensen graag aan het denken en heeft als doel om een dialoog tussen bezoekers te faciliteren. Dit is dan ook het uitgangspunt van de audiotour.  De audiotour is te beluisteren via de podcatcher of via de app Smartify op de eigen smartphone.

 

Voor kinderen

Het museum heeft speciaal voor kinderen van 6-12 jaar en hun ouders een (gratis) speurtocht door de tentoonstelling ontwikkeld. Daarnaast vertelt verzamelaar Geert Steinmeijer in de audiotour voor kinderen van 6-14 jaar over zijn reizen naar Japan en de objecten uit de tentoonstelling.